Wat u kunt verwachten

De Tweede Wereldoorlog heeft in bijna elke Nederlandse familie sporen nagelaten: een omgekomen oom, een onderduikadres, een vader die in Duitsland moest werken, een gezin dat na de oorlog niet meer compleet was. De bronnen zijn verspreid over archieven, musea, herdenkingsorganisaties en databanken. Dat komt doordat veel instanties met een eigen doel documenteerden: de bezetter registreerde, verzetsgroepen schreven weinig op, en na de oorlog legden instellingen slachtoffers en gebeurtenissen vast.

Reken daarom op gaten en afwijkingen. Namen zijn verschillend gespeld, data kunnen afwijken, en niet iedereen staat in een register. Dat een naam ontbreekt, bewijst niets. Een gevonden naam bewijst alleen iets als de overige gegevens (geboortedatum, plaats, ouders) overeenkomen.

Deze gids geeft geen volledig overzicht, maar de belangrijkste startpunten. Voor oudere gezinsgegevens gebruikt u eerst de gewone bronnen, zoals beschreven in de gids Bevolkingsregisters en persoonskaarten.

Voordat u zoekt: voorbereiding en zorgvuldigheid

1. Verzamel de gegevens die u al hebt: volledige namen (ook meisjesnaam), geboortedatum en -plaats, laatste woonplaats en de namen van ouders, partner en kinderen.
2. Noteer ook varianten in de spelling. Bij Joodse families komen bijvoorbeeld wisselende schrijfwijzen van achternamen voor, en bij verwanten in Duitsland of Oost-Europa kan een naam anders zijn overgeleverd.
3. Bepaal waar u de vondsten gaat bewaren. Maak onderscheid tussen bewezen en vermoed en noteer bij elke vondst de bron en de datum waarop u die raadpleegde.
4. Bedenk vooraf wat u met de uitkomsten wilt doen. Gaat het om privé-onderzoek, een publicatie of een gedeelde stamboom? Dat bepaalt hoeveel u openbaar maakt.

Joodse genealogie in Nederland

Joodse families lieten, net als andere inwoners, sporen na in de burgerlijke stand en in bevolkingsregisters. Voor de oorlogsjaren zijn er daarnaast specifieke bronnen over vervolging, deportatie en herinnering. Het Joods Monument is een goed beginpunt: het Digitaal Joods Monument wordt beheerd door het Joods Cultureel Kwartier in Amsterdam en bevat persoonspagina’s en verhalen over Joodse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog in Nederland. Veel pagina’s bevatten bijdragen van nabestaanden en andere bezoekers, dus u treft er verschillen in uitgebreidheid en soms ook fouten aan. Lees op de site hoe bezoekersbijdragen werken.

Voor onderzoek naar Joodse voorouders, ook van vóór de oorlog, is de Nederlandse Kring voor Joodse Genealogie (NKJG) een nuttige vereniging. De site bevat een rubriek met eerste stappen en bronnen en een tijdschrift, Misjpoge. Lidmaatschap is mogelijk voor iedereen met belangstelling voor Nederlandse Joodse geschiedenis en genealogie.

Hebt u Joodse voorouders die vóór de oorlog uit Duitsland of elders naar Nederland kwamen, dan kunt u niet alle gegevens in Nederland vinden. Zoek dan ook in de archieven van het land van herkomst. Dat vraagt vaak om hulp van een vereniging of een gespecialiseerde onderzoeker.

De belangrijkste bronnen in het kort

Nederlandse bronnen

• Joods Monument: persoonspagina’s van Joodse slachtoffers in Nederland, met levensverhalen en verwijzingen.
• Oorlogsbronnen.nl: een portaal waar u bronnen en verhalen uit verschillende collecties over de oorlog doorzoekt.
• Oorlogsgravenstichting: informatie over oorlogsgraven, oorlogsbegraafplaatsen, gedenkboeken en levensverhalen.
• Herinneringscentrum Kamp Westerbork: vertelt de geschiedenis van het kamp, met een collectie en archief; neem contact op voor vragen over personen.
• NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies: onderzoeksinstituut met een omvangrijke collectie over de oorlog.
• Nationaal Archief, Centraal Archief van de Bijzondere Rechtspleging (CABR): het archief van het Ministerie van Justitie over de berechting van Nederlanders die na de oorlog werden verdacht van collaboratie en andere misdrijven. Hierin kunnen ook getuigenverklaringen over andere personen staan; raadpleeg de aanwijzingen voor de gebruiker in de inventaris.

Internationale bronnen

• Arolsen Archives: het internationale centrum voor vervolgingsslachtoffers van het nationaalsocialisme. Het online zoekportaal geeft toegang tot documenten uit het archief, waaronder stukken over kampgevangenen en dwangarbeiders. U kunt daar ook een verzoek indienen.
• Yad Vashem: de Israëlische herdenkings- en onderzoeksorganisatie met een databank van namen van Shoah-slachtoffers, waaronder ‘pages of testimony’ die nabestaanden hebben ingevuld. Dit zijn persoonlijke verklaringen en dus geen officieel bewijs.

Andere oorlogsbronnen: verzet, onderduik, werk en krijgsgevangenschap

Niet elke familiegeschiedenis uit de oorlog gaat over vervolging of deportatie. Veel gezinnen kennen een andere ervaring. Per situatie zijn er andere bronnen.

• Verzet en onderduik: gegevens zijn vaak schaars, omdat deelnemers weinig opschreven. Zoek in Oorlogsbronnen, bij het NIOD, in regionale archieven en bij lokale heemkundekringen. Familieverhalen en brieven zijn hier belangrijk, maar toets ze aan documenten.
• Gedwongen arbeid (Arbeitseinsatz): Nederlanders werden naar Duitsland gestuurd om te werken. Sporen vindt u onder meer in de Arolsen Archives en soms in gemeentelijke of regionale stukken. Niet iedereen is vastgelegd.
• Krijgsgevangenen en militairen: gegevens over Nederlandse militairen vindt u in militaire archieven en in de gids Militieregisters en militaire bronnen. Voor gesneuvelden is de Oorlogsgravenstichting een startpunt.
• Burgerslachtoffers: onder meer bij bombardementen en represailles. Zoek in de overlijdensakte, krantenberichten van die tijd en de Oorlogsgravenstichting, en lees ook Overleden familieleden terugvinden.
• Bevrijding: bij omgekomen militairen en burgers in 1944 en 1945 bewaren soms ook lokale heemkundekringen en regionale archieven gegevens. Het loont om die te benaderen.

Voor een overzicht van websites over militairen en oorlogsslachtoffers kunt u terecht bij onze categorie Militaire geschiedenis en oorlogsbronnen.

Een voorbeeld om te volgen

Stel dat u een oudoom zoekt van wie de familie zegt: ‘hij is in de oorlog verdwenen’. Dat is een verhaal, nog geen gegeven. U werkt als volgt:

1. Zoek eerst zijn geboorteakte en laatste woonplaats met de gewone bronnen en noteer namen van ouders en partner.
2. Zoek de naam, ook in varianten, in Oorlogsbronnen. Staat er een persoonspagina, vergelijk geboortedatum en plaats met uw gegevens voordat u verder gaat.
3. Is er aanleiding om Joodse vervolging te vermoeden, controleer dan het Joods Monument. Is hij militair of gesneuvelde, probeer de Oorlogsgravenstichting.
4. Gaat het om kampdocumenten of dwangarbeid, probeer dan het online zoekportaal van de Arolsen Archives en dien zo nodig een verzoek in.
5. Vind u meerdere bronnen die samen één verhaal vormen, noteer dan per feit de bron. Staan er tegenstrijdige data, bewaar ze alle twee en noteer waarom u de ene boven de andere kiest.
6. Neem contact op met een regionaal archief of herinneringscentrum als u niets vindt. Een gewone zoekopdracht dekt niet alle collecties.

Privacy en inzage

Informatie over de oorlog betreft vaak mensen die nog nabestaanden hebben, en soms mensen die zelf nog leven. Ga hier zorgvuldig mee om.

• Publiceer geen gegevens over levende personen zonder hun toestemming, ook niet in een online stamboom.
• Archieven kunnen inzagebeperkingen hanteren op stukken met persoonlijke gegevens. Controleer bij elk archief de openbaarheidsregels voordat u een stuk aanvraagt. Een dossier in een archief is niet per se vrij raadpleegbaar.
• Bij het CABR kunnen dossiers over verdachte personen en getuigen bijzondere persoonsgegevens bevatten. Volg de aanwijzingen in de inventaris en vraag zo nodig het archief om uitleg.
• Herdenkingsites hebben gebruikersregels. Lees ze voordat u informatie, foto’s of verhalen van anderen overneemt of plaatst.

Confronterende vondsten

U kunt tegen iets aanlopen dat u niet verwachtte: een familielid dat vervolgd werd, maar ook iemand die aan de ‘verkeerde’ kant stond of een geheim dat nooit werd verteld. Dat kan emotioneel zwaar zijn.

• Neem de tijd. U hoeft niet alles in één keer te lezen of te delen.
• Controleer eerst of de persoon werkelijk de uwe is. Naamgenoten komen vaak voor, ook in registers uit de oorlog.
• Lees wat de bron zegt en wat niet. Een dossier of een lijst is geen volledige levensbeschrijving en een beschuldiging in een dossier is nog geen vaststaand feit.
• Overleg zo nodig met familie voordat u iets verspreidt. Wie is er nog en hoe zal het worden ontvangen?
• Zoek steun als het zwaar wordt. Genealogische verenigingen en herinneringscentra kennen dit en kunnen u verder helpen.

Veelgemaakte fouten

• Een naam in een databank direct als uw familielid aannemen zonder controle van geboortedatum en plaats.
• Verhalen uit de familie als feit noteren. Herinneringen zijn waardevol, maar vaak vervormd door de tijd.
• Slechts één databank raadplegen. Elke instelling heeft een eigen collectie en eigen gaten.
• Gegevens van levende personen of van recent overleden nabestaanden zonder overleg delen.
• Vergeten te noteren waar een gegeven vandaan komt, waardoor u het later niet meer kunt controleren.

Verklaring van termen

• CABR: Centraal Archief van de Bijzondere Rechtspleging, het archief van de berechting van collaboratie en oorlogsmisdrijven na de oorlog (1945-1952).
• Arbeitseinsatz: de Duitse inzet van mensen als dwangarbeiders.
• Oorlogsgraf: een graf van een slachtoffer van de oorlog, waarvoor de Oorlogsgravenstichting zorg draagt.
• Persoonskaart: een kaart uit de bevolkingsadministratie van de 20e eeuw; zie Bevolkingsregisters en persoonskaarten.
• Nabestaande: een familielid van een overledene, met eigen belangen bij openbaarmaking.

Vervolgstappen

• Controleer eerst uw basisgegevens in Bevolkingsregisters en persoonskaarten.
• Zoek uw overleden familieleden in meer bronnen met Overleden familieleden terugvinden.
• Is er een militair in de familie? Lees Militieregisters en militaire bronnen.
• Bekijk onze selectie websites in de categorie Militaire geschiedenis en oorlogsbronnen.
• Mist u een website of werkt een link niet? Meld het via link aanmelden of het Prikbord.