GeneapleinAlles voor uw stamboom op één plek
Bijvoorbeeld:
Over GeneapleinHelpContact

Emigratie en migratie onderzoeken

Historische bronnen · leestijd ca. 7 minuten

Een voorouder die opeens uit de bronnen verdwijnt, is vaak niet overleden maar vertrokken. Soms ging hij naar een ander dorp, soms naar de andere kant van de wereld. Omgekeerd kwamen ook veel mensen naar Nederland, en ook zij laten sporen na. Deze gids laat zien welke bronnen er echt zijn, in welke volgorde u ze raadpleegt en hoe u de zoektocht in het land van aankomst voortzet.

Eerst in Nederland zoeken

Het grootste deel van uw onderzoek naar een emigrant vindt plaats vóór u het buitenland in kijkt. Hoe meer u weet over geboorteplaats, geboortedatum, beroep, gezin en religie, hoe makkelijker u de juiste persoon in een buitenlandse bron herkent. Veel buitenlandse indexen kennen alleen een naam en een leeftijd, en dan helpt elk detail.

  1. Zoek de laatste vermelding in Nederland: een geboorteakte van een kind, een huwelijks- of overlijdensakte van een familielid, of een bevolkingsregister. Hoe de registers werken, leest u in de gids Bevolkingsregisters en persoonskaarten.
  2. Kijk of in het bevolkingsregister een vertrek is genoteerd, bijvoorbeeld met een datum en een bestemming. Zo'n aantekening is een aanwijzing en geen bewijs: de bestemming kan veranderd zijn of het register kan onvolledig zijn.
  3. Noteer wie er meereisde. Vaak vertrok een gezin in één keer, maar soms gingen eerst de vader of een broer vooruit en kwam de rest later.
  4. Zoek in Nederlandse kranten. Een emigratie, een afscheid of een bericht uit het nieuwe land kan in de krant staan. In de gids Oude kranten doorzoeken met Delpher leest u hoe u dat aanpakt.

Bronnen over vertrek uit Nederland

Het Nationaal Archief beschrijft in een zoekhulp over emigranten welke archieven er zijn. Een groot deel daarvan ligt niet in Den Haag maar bij regionale archieven en stadsarchieven.

  • Staten van landverhuizers. In de 19e eeuw hielden sommige provincies lijsten bij van mensen die vertrokken. Volgens het Nationaal Archief bewaren archiefdiensten in meerdere provinciehoofdsteden zulke staten, maar over verschillende periodes en niet overal even compleet.
  • Holland-Amerika Lijn. Het Stadsarchief Rotterdam bewaart volgens het Nationaal Archief het archief van de Holland-Amerika Lijn met passagierslijsten uit de periode 1900-1962. Daarin staat doorgaans de naam van degene die de reis boekte.
  • Landverhuizers in Amsterdam. Het Noord-Hollands Archief beheert het archief van de Staatscommissie die toezicht hield op de doortocht en het vervoer van landverhuizers te Amsterdam (1861-1934).
  • Kerkelijke emigratiecommissies. Voor de jaren na 1945 zijn er archieven van kerkelijke organisaties die emigratie begeleidden, bijvoorbeeld de Hervormde Emigratie Commissie. Het Nationaal Archief noemt deze archieven in dezelfde zoekhulp.

Veel passagierslijsten zijn te doorzoeken via WieWasWie en Open Archieven. Het CBG wijst erop dat in zulke lijsten vaak alleen de boeker van de reis met naam staat en dat de andere reizigers soms alleen als aantal zijn opgenomen.

Aankomst in het nieuwe land

Als u het schip of de bestemming kent, zoekt u verder in het land van aankomst. Elk land heeft zijn eigen archieven, taal en regels. Een paar uitgangspunten:

Suriname, de Antillen en andere koloniale routes

Niet elke 'emigratie' ging naar een ander land. Mensen vertrokken ook naar of vanuit de voormalige koloniën. Voor Suriname bewaart het Nationaal Archief veel archieven, onder meer over inwoners en contractarbeiders. Zie de zoekhulp over Suriname. Voor een eerste stappenplan verwijst het Nationaal Archief naar de Stichting Surinaamse Genealogie. Voor Nederlands-Indië leest u de gids Indische voorouders onderzoeken.

Koloniale archieven bevatten vaak termen die we nu kwetsend vinden. Het Nationaal Archief waarschuwt hier zelf voor en past de teksten niet aan, omdat het de historische werkelijkheid wil bewaren. Neem zulke woorden niet over in uw eigen stamboom.

Immigranten in Nederland

Ook de omgekeerde route laat sporen na. Het Nationaal Archief beschrijft in zijn zoekhulp over migratiegeschiedenis onder meer immigratie en naturalisatie, Belgische vluchtelingen in de Eerste Wereldoorlog en de komst van mensen uit Nederlands-Indië.

  • Naturalisatie. Wie Nederlander werd, staat daarvoor in bronnen die de zoekhulp over naturalisaties uitlegt. Die beschrijft voor de jaren 1932-1950 dat u eerst de naturalisatiewet in het Staatsblad opzoekt en daarna verder zoekt in de archieven van het ministerie van Justitie.
  • Vreemdelingendossiers. Voor de naoorlogse tijd noemt het Nationaal Archief in zijn migratie-overzicht ook vreemdelingendossiers. Dossiers over mensen die mogelijk nog leven kunnen niet vrij toegankelijk zijn.
  • Burgerlijke stand. Een immigrant verschijnt vaak in een huwelijksakte, waarin de geboorteplaats en de ouders staan. Gebruik die plaats om in het land van herkomst verder te zoeken.

Verklaring van termen

  • Landverhuizer: de oude benaming voor een emigrant;
  • Passagierslijst: een lijst van de reizigers op een schip, bijgehouden door de rederij of door een overheid;
  • Naturalisatie: de formele toekenning van een nationaliteit aan iemand die die nog niet had;
  • Transmigrant: iemand die door Nederland reisde op weg naar een haven van vertrek.

Naamsveranderingen en verengelsing

Emigranten pasten hun naam vaak aan. Een Nederlandse naam als 'De Jong' werd 'Young' of 'Dejong', en 'Van der Berg' werd 'Vanderburg'. Dat gebeurde meestal in het dagelijks leven, in de kerk of bij de inburgering: de emigrant of zijn omgeving schreef de naam anders. Het verhaal dat een ambtenaar bij aankomst de naam veranderde, is hardnekkig, maar bewijs per geval is er zelden. Ga er daarom van uit dat de naam in de loop der jaren door gebruik veranderde, en zoek op meerdere spellingen.

Een voorbeeld om te volgen

Stel (fictief) dat u Hendrik de Vries zoekt, geboren rond 1880 in een Gronings dorp. In het bevolkingsregister staat 'vertrokken naar Noord-Amerika' met een jaartal. U volgt dan deze stappen:

  1. U zoekt in de krant van het dorp of de streek op zijn naam en het jaar van vertrek, voor een vertrekbericht of een brief uit het nieuwe land.
  2. U kijkt in de passagierslijsten van rederijen die vanuit Rotterdam of Amsterdam voeren, op naam en jaar. Vindt u meerdere Hendrik de Vriezen, dan vergelijkt u leeftijd en reisgezelschap.
  3. U zoekt in de Ellis Island-databank op 'De Vries', 'Devries' en 'Vries' met het geschatte aankomstjaar, en controleert de laatste woonplaats.
  4. Via de buitenlandse bronnen (volkstelling, naturalisatie, kerk) zoekt u hem verder in zijn nieuwe woonplaats. U vergelijkt geboortejaar en geboorteland.
  5. U legt alles vast met de bron erbij en noteert wat zeker is en wat een aanname.

Veelgemaakte fouten

  • Alleen in Ellis Island zoeken. Niet iedereen kwam daar aan, en niet iedereen reisde via een Amerikaanse haven.
  • Eén spelling gebruiken. Zowel Nederlandse als buitenlandse schrijvers maakten fouten.
  • Een naamgenoot als voorouder aannemen. 'Jan de Vries' komt in elke generatie meerdere keren voor.
  • Vergeten dat sommige emigranten terugkeerden of verder reisden naar een ander land.
  • Een vertrek 'naar Amerika' zonder verdere controle nemen: de bestemming kan het Amerikaanse continent, maar ook Canada of Zuid-Amerika zijn.
Nuttige bronnen

Vervolgstappen

← Terug naar alle gidsen